वयानुसार मुलांना किती screen time योग्य? Indian Academy of Pediatrics (IAP) नुसार 2 वर्षांखाली screen अजिबात नाही, 2 ते 5 वर्षांना रोज जास्तीत जास्त 1 तास, आणि 5 ते 10 वर्षांना रोज 2 तासांपेक्षा कमी. 10 ते 18 साठी ठरलेला आकडा नाही, पण screen ने झोप, मैदानी खेळ, अभ्यास किंवा कुटुंबाच्या वेळेची जागा घेऊ नये.
या मर्यादेत राहायचा सगळ्यात सोपा मार्ग म्हणजे घरातले काही नियम: जेवताना screen नाही, झोपण्यापूर्वीच्या तासात नाही, आणि phones bedroom बाहेर charge. मुलं जे पाहतात तेच करतात, म्हणून नियम पूर्ण घराने पाळले, आई बाबांनीही, तर सगळ्यात चांगले चालतात.
bloc (Letsbloc चा) याच शेवटच्या भागासाठी बनला आहे: fridge साठीचा छोटा magnetic NFC device आणि iPhone व Android साठी free app. तुम्ही निवडलेली apps आपोआप block होतात, आणि त्यातलं एखादं लवकर उघडायचं असेल तर fridge पर्यंत चालत जावं लागतं. ₹1,699, एकदाच pay, पूर्ण भारतात delivery.
वयानुसार मुलांचा screen time किती असावा?
Indian Pediatrics मध्ये 2022 मध्ये प्रकाशित झालेल्या IAP च्या screen time आणि digital wellness वरच्या guidelines या मर्यादा देतात:
| मुलाचं वय | रोजचा screen time (IAP) |
|---|---|
| 2 वर्षांखाली | अजिबात नाही |
| 2 ते 5 वर्षं | 1 तासापर्यंत, 20 ते 30 मिनिटांच्या sessions मध्ये, मोठ्या व्यक्तीसोबत |
| 5 ते 10 वर्षं | 2 तासांपेक्षा कमी (मनोरंजनासाठी; homework वेगळं) |
| 10 ते 18 वर्षं | ठरलेला आकडा नाही; झोप, मैदानी खेळ, अभ्यास आणि कुटुंबासोबत संतुलन |
2 ते 10 वयासाठी IAP पुढे सांगतं: जितकं कमी, तितकं चांगलं. 5 वर्षांखालच्या मुलांसाठी WHO चं 2019 चं मार्गदर्शन यालाच दुजोरा देतं: बाळांना आणि 1 वर्षाच्या मुलांना screen time नाही, आणि 2 ते 4 वर्षांना रोज 1 तासापेक्षा जास्त नाही.
American Academy of Pediatrics (AAP) पण जवळपास हेच सांगतं: 18 महिन्यांखाली video calls सोडून screens टाळा, 2 ते 5 वर्षांना रोज 1 तास चांगल्या दर्जाचे कार्यक्रम, आणि 6 वर्षांपासून वेळेवर आणि media च्या प्रकारावर सातत्याच्या मर्यादा.
वयानुसार IAP च्या रोजच्या screen time मर्यादा
Source: Indian Academy of Pediatrics, Indian Pediatrics 2022.
भारतात मुलांचा रोजचा screen time प्रत्यक्षात किती?
Guidelines पेक्षा जास्त. AIIMS Raipur च्या डॉक्टरांनी 2025 च्या review मध्ये दहा भारतीय अभ्यास एकत्र पाहिले, आणि 5 वर्षांखालची मुलं रोज सरासरी साधारण 2.2 तास screen पाहतात असं दिसलं. 2 ते 5 वयासाठीच्या IAP च्या 1 तासाच्या मर्यादेच्या दुपटीपेक्षा जास्त.
IAP स्वतः नोंदवतं की लहान वयात screen आणि रोज 1 ते 2 तासांपेक्षा जास्त वापर भारतीय मुलांमध्ये सामान्य आहे. म्हणजे तुमचं मूल मर्यादेच्या वर असेल तर तुम्ही एकटे नाही, आणि उपाय एक नियम नाही, घराची सवय आहे.
2 वर्षांखालच्या बाळाला screen दाखवावा का?
नाही. IAP नुसार 2 वर्षांखालच्या मुलांना कोणत्याही प्रकारचा screen दाखवू नये, आणि खाऊ घालणं सोपं व्हावं म्हणून किंवा रडणाऱ्या बाळाला शांत करायचा सोपा मार्ग म्हणून screen वापरू नये.
यात जेवताना दाखवलेला phone पण येतो. "Phone दिला की बाळ पटकन जेवतं" हे खरं वाटतं, पण IAP नेमकं हेच टाळायला सांगतं. AAP 18 महिन्यांखाली एकच अपवाद ठेवतं: video calls, जसं आजी आजोबांसोबतचा call.
लहान मुलांना mobile पासून दूर कसं ठेवायचं?
फक्त काढू नका, जागा भरा. लहान मुलांसाठी पहिली पायरी म्हणजे खाऊ घालताना आणि शांत करताना phone वापरणं थांबवणं, आणि ती वेळ गाणी, चित्रांची पुस्तकं, ठोकळे आणि गप्पांनी भरणं.
2 ते 5 वयासाठी IAP सांगतं:
- ·Sessions छोटे ठेवा. एका वेळी 20 ते 30 मिनिटांपेक्षा जास्त नाही, आणि रोज जास्तीत जास्त 1 तास.
- ·त्यांच्यासोबत पाहा. एकत्र बसा, जे दिसतं त्यावर बोला, आणि शैक्षणिक, वयाला योग्य आणि हिंसा नसलेला content निवडा.
- ·जेवताना, झोपण्यापूर्वीच्या तासात आणि प्रवासात screen नाही.
- ·आधी हालचाल आणि झोप. रोज कोणत्याही प्रकारची किमान 3 तास शारीरिक हालचाल, आणि 10 ते 14 तास चांगली झोप.
10 वर्षांच्या मुलाला किती screen time ठीक आहे?
10 वर्षांपर्यंत रोज 2 तासांपेक्षा कमी. हे तास मनोरंजनाचे धरा: videos, games आणि social media. Online class आणि screen वरचं homework वेगळं मोजा, पण त्यांच्या मधेही breaks घ्या.
5 ते 10 वयासाठी IAP हेही सांगतं की पालकांनी सोबत पाहावं आणि मूल काय पाहतं ते तपासावं, आणि मुलाला स्वतःचा phone, tablet किंवा laptop देऊ नये; device पालकांचा असावा. या वयात मुलांना 9 ते 12 तास झोप आणि रोज किमान एक तास सक्रिय खेळ लागतो.
10 ते 18 साठी ठरलेले तास नाहीत. IAP सांगतं की screen सोबत रोज किमान 1 तास मैदानी खेळ आणि रात्री 8 ते 9 तास झोप असावी. Screen अभ्यास, झोप किंवा कुटुंबाच्या वेळेत घुसत असेल तर तो कमी करा, आणि तरी जमलं नाही तर बालरोगतज्ज्ञांना भेटा. SSC, HSC च्या वर्षांत अभ्यासाच्या वेळेसाठी अभ्यास करताना mobile कसा टाळावा पाहा.
मुलांचा screen time कमी करायचे 10 सोपे मार्ग
- ·आधी स्वतःचा phone कमी करा. मुलं तुम्ही काय सांगता यापेक्षा काय करता त्यातून जास्त शिकतात. IAP पालकांना पूर्ण कुटुंबासाठी आदर्श बनायला सांगतं. स्वतःसाठी किती, ते आई बाबांचा screen time किती असावा मध्ये.
- ·Screen नसलेल्या वेळा आणि जागा ठरवा. जेवण, bedrooms आणि झोपण्यापूर्वीचा शेवटचा तास. IAP bedroom आणि जेवणाचं table अशा digital free zones सुचवतं, जिथे घरातलं कोणीच gadget वापरत नाही.
- ·Screen ऐवजी काहीतरी द्या. Phone काढून घेतला की पोकळी तयार होते. मैदानी खेळ, पुस्तकं, board games, चित्रकला किंवा स्वयंपाकघरात मदत, जे मुलाला खरंच आवडतं ते.
- ·नियम मिळून ठरवा. मुलाला विचारा काय योग्य वाटतं, मिळून ठरवा, आणि fridge वर लावा. मुलाने बनवायला मदत केलेला नियम पाळणं सोपं. IAP याला family media plan म्हणतं.
- ·रात्री phones bedroom बाहेर charge करा. तुमचाही. रात्री उशिराचं scrolling झोप खातं; का, ते झोपण्यापूर्वी mobile आणि झोप मध्ये.
- ·Screen time संपण्याआधी सांगा. Timer लावून "अजून दहा मिनिटं" म्हटलं की, video च्या मधूनच phone काढून घेण्यापेक्षा कमी भांडणं होतात.
- ·लहान मुलांसोबत बसून पाहा. एकत्र पाहणं एकट्याने पाहण्यापेक्षा चांगलं, आणि ते काय पाहतात ते तुम्हाला दिसतं.
- ·Phone ची स्वतःची controls वापरा. iPhone वर Screen Time (Family Sharing सह) आणि Android वर Google Family Link ने app limits आणि झोपेची वेळ लावता येते. Settings साठी Android वर screen time कमी कसा करावा आणि iPhone वर पाहा.
- ·Teenagers शी बोला, जबरदस्ती करू नका. अभ्यासाच्या वेळेत कोणती apps बंद राहतील ते त्यांना ठरवू द्या. त्यांनी निवडलेला नियम वरून दिलेल्या नियमापेक्षा जास्त टिकतो.
- ·हळूहळू. एका दिवसात 4 तासांवरून 1 वर येणं क्वचितच टिकतं. आठवड्याला 15 ते 30 मिनिटं कमी करा.
माझं मूल phone खूप पाहतं. काय करू?
रागावण्याने सुरुवात करू नका. एक आठवडा फक्त पाहा: मूल कधी, किती आणि काय पाहतं. iPhone वर हे Screen Time मध्ये, Android वर Digital Wellbeing मध्ये दिसतं.
मग विचारा screen कशाची जागा घेतोय: झोप, खेळ, अभ्यास की मित्र. जिथे नुकसान सगळ्यात जास्त, तिथून सुरुवात करा. बहुतेक घरांत ती रात्र असते. Reels आणि Shorts साठी वेगळे उपाय reels चं व्यसन कसं सोडवावं आणि YouTube Shorts चं व्यसन कसं सोडवावं मध्ये आहेत.
Economic Survey 2025-26 ने मुलं आणि तरुणांमधल्या digital addiction कडे लक्ष वेधलं, आणि पालकांना screen च्या मर्यादा ठरवायला, devices शिवाय कुटुंबाचा वेळ ठरवायला आणि व्यसनाची लक्षणं ओळखायला शिकायला सांगितलं.
Phone नसताना मूल खूप चिडत असेल, झोपेवर किंवा अभ्यासावर स्पष्ट परिणाम दिसत असेल, किंवा ते मित्र आणि कुटुंबापासून दूर जात असेल, तर बालरोगतज्ज्ञांशी बोला. Bengaluru मधलं NIMHANS gaming, social media आणि सतत scrolling च्या अडचणींसाठी SHUT clinic (Service for Healthy Use of Technology) चालवतं, आणि तिथे मोठ्यांसोबत मुलांनाही पाहिलं जातं.
bloc कुटुंबाला कशी मदत करतो
bloc parental lock नाही, आणि कोणावर लक्ष ठेवत नाही. तो एक पायरी जोडतो. Free app मध्ये घरातल्या संध्याकाळी खाऊन टाकणारी apps निवडा, जसं YouTube, Instagram किंवा games, आणि ती आपोआप block होतात: तुम्ही लावलेल्या schedule नुसार, समजा रात्री 8 ते सकाळी 7, किंवा app मधून सुरू केलेल्या session मधून. Calls, messages आणि maps चालू राहतात.
Block केलेलं app लवकर उघडायचं असेल तर fridge पर्यंत जाऊन phone bloc वर tap करा. Tap फक्त unblock करतो. Fridge पर्यंत चालत जाणारा कोणीही, मूल असो की आई बाबा, unblock करू शकतो, आणि हाच मुद्दा आहे: त्या चालण्यामुळे दोन सेकंदांची सवय सगळ्यांना दिसणारी निवड बनते. नियम मिळून ठरवला असेल तर सगळ्यात चांगलं चालतं, म्हणजे तो आई बाबांचा "नाही" न राहता घराचा नियम बनतो.
एकाच bloc ला अनेक phones जोडता येतात, म्हणजे आई बाबा आणि teenagers एकच वापरू शकतात, आणि laptop वरच्या websites साठी bloc for Chrome आहे. कुटुंबांसाठी Duo (2 devices, ₹3,199) आणि Squad (5 devices, ₹7,499) packs आहेत. bloc कसा चालतो ते पाहा.
आधी घरातल्या screen दिवसाचं चित्र हवं? Free family audit ला काही मिनिटं लागतात.
थोडक्यात
2 वर्षांखाली screen नाही. 2 ते 5 ला रोज 1 तासापर्यंत, मोठ्या व्यक्तीसोबत. 5 ते 10 ला मनोरंजनासाठी 2 तासांपेक्षा कमी, homework वेगळं. 10 नंतर ठरलेले तास नाहीत, पण झोप, मैदानी खेळ आणि कुटुंबाचा वेळ आधी. सुरुवात जेवण, झोपेची वेळ आणि स्वतःच्या phone पासून करा.
Sources
- ·Indian Academy of Pediatrics, Guidelines on Screen Time and Digital Wellness in Infants, Children and Adolescents, Indian Pediatrics, March 2022
- ·WHO, "To grow up healthy, children need to sit less and play more", April 2019
- ·American Academy of Pediatrics, new recommendations for children's media use, October 2016 (EurekAlert)
- ·Khobragade and Shenoy, AIIMS Raipur, "Screen Time Among Under-Five Children in India: A Systematic Review and Meta-Analysis", Cureus, 2025
- ·Careers360, Economic Survey 2026 on digital addiction, January 2026
- ·South First, NIMHANS launches a helpline for digital detox, November 2022