पालकांसाठी

मोबाईल व्यसन मुक्ती: मोबाईलचे व्यसन कसे सोडवावे, आई-बाबांसाठी 2 आठवड्यांचा plan

मोठी माणसं phone उचलतात ते निव्वळ कंटाळ्यामुळे क्वचितच. ऑफिसचा group, प्रवास, बिछाना आणि दोन meetings मधला रिकामा वेळ त्यांना ओढतो. आई-बाबांसाठी इथे प्रत्येक trigger वर उपाय, 2 आठवड्यांचा plan, पुन्हा सवय का लागते, आणि तज्ज्ञांची मदत कधी घ्यायची, हे सगळं आहे.

लेखक: , bloc चे founderप्रकाशित आम्ही कसं लिहितो

WhatsAppPost

हा article या भाषांमध्येही: English · हिंदी · ಕನ್ನಡ

या article मध्ये12 भाग

मोबाईलचे व्यसन सोडवायचं असेल तर आधी ते क्षण शोधा ज्यात तुम्ही ठरवल्याशिवाय phone उचलता, आणि मग प्रत्येकाभोवतीचा setup बदला. Notifications काही check-ins पुरत्याच ठेवा, phone bedroom बाहेर ठेवा, आणि सगळ्यात जास्त वेळ घेणाऱ्या apps वर limits schedule करा, म्हणजे त्या आपोआप सुरू होतील. 2 आठवड्यांत एका वेळी एक trigger घ्या, आणि limits एका tap पेक्षा काढायला अवघड करा.

हे आई-बाबांच्या स्वतःच्या phone ची गोष्ट आहे, कारण मुलांसाठी तुमचा phone हेच उदाहरण आहे. हा लेख screen time बद्दल सर्वसाधारण नाही, तो आम्ही मोबाईलचा वापर कमी कसा करावा मध्ये सांगितला आहे. "व्यसन" या शब्दाचा अर्थ काय, ते mobile addiction म्हणजे काय मध्ये आहे. हा लेख कामाच्या आणि घराच्या रोजच्या आयुष्यासाठीचा plan आहे: ऑफिसचे chats, प्रवास, बिछाना, "फक्त बघतो" चा loop आणि जेवणाचं टेबल.

मोठ्यांना phone बाजूला ठेवणं इतकं अवघड का जातं?

कारण मोठ्यांसाठी phone म्हणजे ऑफिस, bank, घरच्यांचा group आणि alarm घड्याळ, सगळं एकत्र. तो काढून टाकता येत नाही, आणि तुम्हाला अडकवणारी apps तुम्हाला लागणाऱ्या apps च्याच शेजारी बसलेली असतात.

Allcott, Gentzkow आणि Song या अर्थशास्त्रज्ञांचा अंदाज आहे की social media च्या 31 टक्के वापराचं कारण self-control ची अडचण आहे. हा त्यांच्या model चा अंदाज आहे, निदान नाही. पण अनेक पालकांना जे जाणवतं त्याच्याशी तो जुळतो: "फक्त कमी वापरा" असं म्हटल्याने काही होत नाही. म्हणून plan असा हवा जो तुम्ही थकलेले असतानाही चालतो, उत्साहात असतानाच नाही.

मोबाईलचे व्यसन खरंच व्यसन आहे का?

Phone addiction हे अधिकृत निदान नाही. WHO ने ICD-11 मध्ये gaming disorder मान्य केला आहे, म्हणजे gaming वरचा ताबा सुटणं आणि वाईट परिणाम दिसत असूनही ते चालू ठेवणं किंवा वाढवणं. त्याच page वर phones चा सर्वसाधारण वापर येत नाही.

म्हणून "problematic phone use" हा काळजीपूर्वक वापरलेला शब्द आहे. ज्या वापरावर ताबा ठेवणं अवघड वाटतं आणि ज्यामुळे झोप, लक्ष, काम किंवा घरच्यांसोबतचा वेळ यांसारखं काहीतरी खरं गमवावं लागतं, तो वापर. गांभीर्याने घ्यायला किंवा बदलायला तुम्हाला कुठलं लेबल लागत नाही.

मोबाईलचे व्यसन सोडवण्याच्या पायऱ्या काय आहेत?

सात पायऱ्या, याच क्रमाने:

  1. ·एक दिवस मोजा. Android: Settings, मग Digital Wellbeing. iPhone: Settings, मग Screen Time. रोजचा एकूण वेळ, phone किती वेळा उचलला आणि वरची 3 apps लिहून ठेवा.
  2. ·Triggers ओळखा. खालचा table वापरा. बहुतेक मोठ्या माणसांना 2 किंवा 3 असतात, दहा नाही.
  3. ·Notifications फक्त माणसांसाठी आणि काही check-ins पुरत्या ठेवा. माणूस तुमच्याशी बोलत नाही अशा प्रत्येक app च्या notifications बंद करा.
  4. ·आधी bedroom सुधारा. आज रात्रीच करता येणारा सोपा बदल.
  5. ·कामाचे तास आणि संध्याकाळ यांसाठी limits schedule करा. Focus mode, Downtime किंवा app timers वापरा, म्हणजे निर्णय न घेताच त्या सुरू होतात.
  6. ·फक्त काढू नका, जागा भरा. मोकळा झालेला वेळ कशासाठी ते ठरवा.
  7. ·Limits काढणं अवघड करा. मग 2 आठवड्यांनी आढावा घ्या.

Grayscale आणि apps home screen वरून हटवणं यांसारख्या सर्वसाधारण टिप्स screen time कमी करण्याच्या उपायांच्या पूर्ण यादीत आहेत. खाली मोठ्यांसाठी काय वेगळं आहे, यावर भर आहे.

मोठ्यांमध्ये phone कशामुळे उचलला जातो, आणि प्रत्येकावर काय करावं?

नेहमीचे triggers आणि प्रत्येकावर एक व्यवहार्य उपाय:

Triggerकसं दिसतंकाय उपयोगी पडतं
ऑफिसचे chatsदिवसभर WhatsApp आणि Slack चे pings, "फक्त reply करतो" चं रूपांतर Instagram मध्येGroups mute करा, messages ठरवलेल्या वेळी पाहा, social apps कामाच्या phone वर ठेवू नका किंवा कामाच्या तासांत block करा
प्रवासMetro मध्ये किंवा cab मध्ये सवयीने reelsआदल्या रात्री podcast किंवा audiobook download करा, किंवा प्रवासासाठी एकच app निवडा
बिछानाPhone हाच alarm, TV आणि पुस्तकBedroom बाहेर charge करा, alarm घड्याळ घ्या
"फक्त बघतो"Unlock करता, notification दिसते, का आलो ते विसरताकमी notifications, apps home screen वरून हटवा
Meetings मधला रिकामा वेळ5 मिनिटं मोकळी, म्हणून scrollएक छोटी यादी ठेवा (पाणी, stretch, एक email) म्हणजे त्या वेळाला काम असतं
घरच्यांसोबत जेवणटेबलवर phoneजेवताना phones दुसऱ्या खोलीत

ऑफिसमध्ये सारखा phone बघणं कसं थांबवावं?

Phone हाताला लागणार नाही असा ठेवा आणि notifications शांत करा. माणूस नसलेल्या प्रत्येक app चे notifications बंद करा, आणि बाकीचे ठरवलेल्या वेळी पाहा.

Notifications हा एक उपाय आहे. भारतात राहणाऱ्या 200 पेक्षा जास्त लोकांवर दोन आठवड्यांच्या study मध्ये ज्यांना notifications सकाळी 9, दुपारी 3 आणि रात्री 9 अशा batches मध्ये मिळाल्या, त्यांना control group पेक्षा जास्त आनंदी, जास्त productive आणि कमी stressed वाटलं. ज्यांना कोणत्याच notifications नव्हत्या, त्यांना जास्त चिंता वाटली, कमी नाही. म्हणजे सगळं बंद करण्यापेक्षा batches जास्त चांगले ठरले.

अंतरही महत्त्वाचं आहे. University of Texas च्या जवळपास 800 smartphone वापरणाऱ्यांच्या study मध्ये phones silent असतानाही, ज्यांचे phones दुसऱ्या खोलीत होते त्यांनी desk वर phone असलेल्यांपेक्षा लक्षणीय चांगली कामगिरी केली. ही चाचणी उपलब्ध cognitive capacity ची होती. Focus च्या वेळी phone bag मध्ये किंवा दुसऱ्या खोलीत ठेवा, keyboard शेजारी उलटा नाही.

कामाच्या calls साठी phone लागत असेल, तर तसं स्वतःला सांगा आणि कामाशी संबंध नसलेली apps च block करा. Free Focus Planner अशा blocks चं planning करायला मदत करतो.

Bedroom आणि दिवसाच्या पहिल्या तासाचं काय?

Phone bedroom बाहेर ठेवा. 95 जणांच्या एका study मध्ये ज्यांनी एक आठवडा bedroom मध्ये phone वापरला नाही, त्यांच्या आनंदात आणि आयुष्याच्या गुणवत्तेत थोडी सुधारणा दिसली, आणि smartphone addiction च्या मोजमापात त्यांचा score कमी आला. त्यातल्या बहुतेकांनी (74.5 टक्के) ते पुढेही चालू ठेवण्याचा विचार करू असं सांगितलं.

Phone hall मध्ये charge करा आणि सकाळसाठी स्वस्त alarm घड्याळ वापरा. यावर आणखी झोपण्यापूर्वी mobile आणि झोप आणि सकाळी उठल्यावर mobile बघणं कसं थांबवावं या लेखांत आहे.

जेवताना आणि मुलांसमोर phone चं काय?

जेवताना तो दुसऱ्या खोलीत ठेवा. एका restaurant मध्ये जेवणाऱ्या 300 पेक्षा जास्त लोकांच्या study मध्ये ज्यांचे phones टेबलवर होते त्यांना जेवण कमी आवडलं, सात गुणांच्या scale वर साधारण अर्ध्या गुणाने, आणि त्यांचं लक्ष जास्त विचलित झालं.

तुम्ही आई किंवा बाबा असाल, तर मुलांसाठी तुमचा phone हेच उदाहरण आहे. फक्त मुलांसाठी नियम ठेवण्यापेक्षा "जेवताना कुणाचाच phone नाही, माझाही नाही" हा नियम पाळणं सोपं जातं.

खरेदी करण्याआधी कोणती free tools वापरता येतील?

भरपूर, आणि आधी तीच वापरून पाहायला हवीत:

  • ·Digital Wellbeing (Android): app timers, Focus mode आणि Bedtime mode साठी.
  • ·Screen Time (iPhone): App Limits आणि Downtime साठी.
  • ·iPhone Focus modes: वेळेनुसार किंवा जागेनुसार कामाची किंवा social apps शांत करण्यासाठी.
  • ·one sec: निवडलेलं app उघडण्याआधी छोटा pause घेण्यासाठी.
  • ·स्वस्त alarm घड्याळ, म्हणजे phone बिछान्याशेजारी लागत नाही.
  • ·Phone दुसऱ्या खोलीत, ज्याला काहीही खर्च नाही.

दोन्ही phones साठी steps हव्या असतील तर आमचे लेख पाहा: Android आणि iPhone.

मोबाईलचे व्यसन सोडवण्याचा 2 आठवड्यांचा plan

आठवडा 1: setup

  • ·दिवस 1: एकूण वेळ, phone किती वेळा उचलला आणि वरची 3 apps लिहा.
  • ·दिवस 2: table मधले तुमचे 2 मुख्य triggers ठरवा.
  • ·दिवस 3: माणसं नसलेल्या apps चे notifications बंद करा. Check-in च्या वेळा ठरवा, उदाहरणार्थ सकाळी 9, दुपारी 3 आणि रात्री 9.
  • ·दिवस 4: आज रात्री phone bedroom बाहेर charge करा आणि alarm घड्याळ वापरा.
  • ·दिवस 5: तुमच्या सगळ्यात जास्त वेळ घेणाऱ्या social app वर कामाच्या तासांसाठी Focus किंवा app limit लावा.
  • ·दिवस 6: घरच्यांसोबत एक phone नसलेलं जेवण ठरवा.
  • ·दिवस 7: तुमचे आकडे दिवस 1 शी तुलना करा. कोणत्या limits तुम्ही ओलांडल्या आणि का, ते लिहा.

आठवडा 2: घट्ट करा

  • ·दिवस 8: प्रवासात feed च्या जागी एक वेगळी गोष्ट निवडा.
  • ·दिवस 9: meetings मधल्या मोकळ्या वेळासाठी छोटी यादी लिहा.
  • ·दिवस 10: तुमच्या वरच्या 2 apps वर संध्याकाळची limit लावा.
  • ·दिवस 11: अजूनही जास्त वापरली जाणारी apps home screen वरून हटवा.
  • ·दिवस 12: दिवस 1 पेक्षा एक तास कमी हे ध्येय ठेवा. शून्य नाही.
  • ·दिवस 13: तुमच्या limits काढणं अवघड करा (खाली पाहा).
  • ·दिवस 14: आढावा घ्या. काय चाललं? ते ठेवा. कुठे तुम्ही limit ओलांडली? तो पुढच्या आठवड्याचा विषय.

मोठ्यांना पुन्हा सवय का लागते, आणि ते कसं टाळायचं?

अनेकदा limits बंद करणं सोपं असतं म्हणून, आणि ऑफिसमधला वाईट आठवडा, लांबचा प्रवास किंवा आजारी मूल यांमुळे routine कोलमडतं. एखादा घसरलेला दिवस सामान्य आहे, आणि याचा अर्थ plan फसला असा नाही.

तीन गोष्टी उपयोगी पडतात:

तज्ज्ञांची मदत कधी घ्यावी?

Phone मुळे तुमची झोप, काम, नाती किंवा मनःस्थिती सतत बिघडत असेल आणि प्रयत्न करूनही तुम्हाला कमी करता येत नसेल, तर doctor, psychiatrist किंवा psychologist ला भेटा. आणखी काय चाललंय ते doctor किंवा psychologist बघू शकतात.

भारतात बंगळुरूच्या NIMHANS च्या Centre for Well Being मध्ये Service for Healthy Use of Technology आहे. Economic Survey 2026 ने digital addiction असलेल्यांना मदत व्हावी म्हणून भारताची mental health helpline Tele-MANAS वाढवण्याचा प्रस्ताव पण दिला आहे. तुमच्या family doctor ला phone करणं हा सुद्धा चांगला पहिला टप्पा आहे.

bloc कुठे उपयोगी पडतो

तुमच्या स्वतःच्या limits सारख्या ओलांडल्या जात असतील, तर bloc एक physical पायरी जोडतो. bloc हा fridge वर लावायचा एक छोटा magnetic NFC device आहे, iPhone आणि Android साठी free app सोबत, आणि websites साठी bloc for Chrome पण. App मध्ये तुम्ही वेळ खाणारी apps निवडता, आणि ती आपोआप block होतात: तुम्ही ठरवलेल्या schedule नुसार (उदाहरणार्थ कामाचे तास, किंवा रात्री 10 ते सकाळी 7), किंवा app मध्ये सुरू केलेल्या session मधून.

Block झालेलं app उघडलं की shield screen दिसते, थोडं बघण्यासाठी limited peek सोबत. लवकर unblock करायचं तर fridge पर्यंत चालत जा आणि phone bloc वर tap करा. Tap फक्त unblock करतो. Block आपोआप होतं. Bloc Score तुमचे blocks कसे चालले आहेत ते दाखवतो, आणि अनेक phones एकाच bloc शी pair होऊ शकतात, म्हणून घर एक bloc share करू शकतं.

हे lock नाही, आणि fridge पर्यंत कुणीही चालत जाऊ शकतं. ते चालणं तुमच्या urge आणि app यांच्यात एक pause आणतं. तुमच्या phone च्या स्वतःच्या settings आणि free tools पण ठेवा. bloc कसं काम करतं ते पाहा.

Sources

bloc आमचं product आहे. आम्ही ते बनवतो आणि विकतो, म्हणून या article मध्ये bloc बद्दल जे लिहिलं आहे ते बनवणाऱ्याचं मत म्हणून वाचा. बाकी प्रत्येक गोष्टीसोबत तिचा source आहे.

काही चूक दिसली? support@letsbloc.com वर email करा. आम्ही तपासून ती दुरुस्त करू आणि वरची तारीख अपडेट करू.

YV

bloc चे founder. IIT Kharagpur. आधी BharatPe मध्ये senior product analyst. आता हिमाचलमधल्या Bir मधून पूर्ण वेळ bloc वर काम करतात.

Yash बद्दल अजून वाचा →

bloc चे free tools

नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न

मोबाईलचे व्यसन कसे सोडवावे?

ज्या क्षणी तुम्ही ठरवल्याशिवाय phone उचलता ते क्षण शोधा, जसे प्रवास, बिछाना, meetings मधला वेळ आणि जेवण. मग प्रत्येकासाठी setup बदला: कमी notifications, phone bedroom बाहेर, आणि आपोआप सुरू होणाऱ्या limits. पहिल्याच दिवशी सगळं बदलू नका, एका वेळी एक trigger घ्या.

मोबाईलचे व्यसन सोडवण्याच्या पायऱ्या काय आहेत?

आधी तुमचा वापर मोजा, 2 किंवा 3 triggers ओळखा, notifications कमी करा, मग bedroom, कामाचे तास आणि जेवण यांपासून सुरुवात करा आणि सगळ्यात जास्त वेळ घेणाऱ्या apps वर limits schedule करा. नंतर त्या limits काढणं अवघड करा आणि 2 आठवड्यांनी आढावा घ्या. वरच्या plan मध्ये हे दिवसागणिक दिलं आहे.

Phone खूप वापरला जातो, तो कमी कसा करावा?

पूर्ण सोडण्याऐवजी रोज साधारण एक तास कमी करण्याचं ध्येय ठेवा. Ruhr University Bochum च्या एका study मध्ये रोज एक तास कमी वापरणारे 4 महिन्यांनंतर रोज साधारण 45 मिनिटं कमी वापरत होते. मोकळा झालेला तास कशासाठी, ते ठरवा, म्हणजे phone ती जागा भरत नाही.

मोबाईलचे व्यसन खरंच व्यसन आहे का?

Phone addiction हे अधिकृत निदान नाही. WHO ने ICD-11 मध्ये gaming disorder मान्य केला आहे, पण त्या page वर phone च्या सर्वसाधारण वापराचा उल्लेख नाही. तरीही कमी करता येत नसेल आणि झोप, काम किंवा नाती बिघडत असतील, तर ती खरी अडचण आहे आणि तिला गांभीर्याने घ्यायला हवं.

ऑफिसमध्ये सारखा phone बघणं कसं थांबवावं?

माणूस नसलेल्या प्रत्येक app चे notifications बंद करा, सगळ्यात त्रासदायक apps home screen वरून हटवा, आणि focus च्या वेळी phone हाताच्या अंतराबाहेर ठेवा. Messages येतील तसे नाही, ठरवलेल्या वेळी पाहा. कामाच्या तासांत social apps वर schedule असलेला block लावला तर रोज निर्णय घ्यावा लागत नाही.

मोबाईलचे व्यसन असेल तर doctor कडे किंवा counsellor कडे कधी जावं?

Phone मुळे तुमची झोप, काम, नाती किंवा मनःस्थिती सतत बिघडत असेल आणि प्रयत्न करूनही कमी होत नसेल, तर doctor, psychiatrist किंवा psychologist ला भेटा. बंगळुरूच्या NIMHANS मध्ये Centre for Well Being मध्ये Service for Healthy Use of Technology आहे. तुमच्या family doctor कडूनही सुरुवात करता येते.

bloc लावल्यावर घरातल्या कुणालाही apps उघडता येणार नाहीत का?

उघडता येतील. bloc हे parental lock नाही आणि ते कुणाचाही phone दुरून control करत नाही. निवडलेली apps schedule किंवा session नुसार आपोआप block होतात, आणि fridge पर्यंत जाऊन tap केलं की ती कुणासाठीही उघडतात. त्या चालण्याने फक्त urge आणि app यांच्यात एक छोटा pause येतो.

मुलांचा screen time खरंच कमी करायचा आहे?

घरातल्या phone चा off switch

एकदाच pay करा · संपूर्ण भारतात free delivery · 30 दिवसांची replacement guarantee

bloc order करा, ₹1,999 पासून