या article मध्ये8 भाग
Mobile addiction, म्हणजे मोबाईलचं व्यसन, हे हाताबाहेर गेल्यासारख्या वाटणाऱ्या phone वापराचं सामान्य नाव: तुम्ही विचार न करता phone हातात घेता, ठरवलेल्यापेक्षा खूप जास्त वेळ त्यावर राहता, आणि झोप, अभ्यास, काम किंवा माणसांसोबतचा वेळ बिघडत असला तरी कमी करणं अवघड जातं. हे अधिकृत medical diagnosis नाही. संशोधक याला problematic smartphone use म्हणतात, आणि त्यांनी यावर भरपूर अभ्यास केला आहे.
या guide मध्ये: या शब्दाचा अर्थ, सामान्य लक्षणं, phone खाली ठेवणं इतकं अवघड का जातं, संशोधन जास्त वापराचा संबंध कशाशी जोडतं, भारताचे आकडे, मदत कधी घ्यायची, आणि खरंच काम करणारे बदल.
30 seconds मध्ये
- ·Mobile addiction DSM-5 मध्ये नाही. Problematic smartphone use वर मोठ्या प्रमाणावर संशोधन झालं आहे.
- ·41 अभ्यासांच्या एका review मध्ये हे साधारण 4 पैकी 1 मुलं आणि तरुणांमध्ये दिसलं.
- ·याचा संबंध खराब झोप, उदास मनःस्थिती, anxiety आणि थोड्या कमी गुणांशी आहे. बहुतेक अभ्यास संबंध दाखवतात, कारणाचा पुरावा नाही.
- ·2024 मध्ये भारतीयांनी रोज साधारण 5 तास phone वर घालवले.
- ·सगळ्यात जास्त उपयोगी: notifications चे कमी व्यत्यय, phone bedroom बाहेर, ओढून घेणाऱ्या apps आधी एक थांबा, आणि phone सोडण्याऐवजी रोज एक तास कमी.
Mobile addiction म्हणजे काय?
लोक मोबाईलचं व्यसन म्हणतात तेव्हा सहसा तीन गोष्टी एकत्र असतात: phone किती वापरायचा यावरचा ताबा सुटणं, त्याला बाकीच्या गोष्टींपेक्षा जास्त महत्त्व देणं, आणि नुकसान दिसत असलं तरी वापरत राहणं.
Doctors याचं या नावाने diagnosis करत नाहीत. Australian Psychological Society च्या 2017 च्या एका लेखात म्हटलं आहे, "The DSM-5 does not include any disorders related to problematic use of technology", आणि जास्त mobile phone वापरासाठी कोणतेही अधिकृत diagnostic criteria नाहीत. Internet gaming disorder सुद्धा DSM-5 मध्ये फक्त पुढच्या अभ्यासासाठीची condition म्हणून आहे.
सगळ्यात जवळचं अधिकृत diagnosis म्हणजे WHO च्या ICD-11 मधला gaming disorder. त्याची ओळख: "impaired control over gaming", इतर गोष्टींपेक्षा वाढत जाणारं महत्त्व, आणि नुकसान होत असूनही चालू ठेवणं, जे साधारणपणे किमान 12 महिने दिसत असावं. तो फक्त gaming बद्दल आहे, पण याच तीन खुणा कोणत्याही phone च्या सवयीकडे पाहण्यासाठी उपयोगी पडतात.
मोबाईलच्या व्यसनाची लक्षणं: एक छोटी checklist
ही स्वतःला तपासायची पद्धत आहे, diagnostic test नाही. बहुतेक दिवशी यातल्या किती गोष्टी तुम्हाला लागू पडतात?
- ·तुम्ही विचार न करता phone हातात घेता, अनेकदा खाली ठेवल्यावर काही मिनिटांतच.
- ·ठरवलेल्यापेक्षा खूप जास्त वेळ वापरता.
- ·कमी करायचा प्रयत्न केला, पण तो टिकला नाही.
- ·झोपायची वेळ उलटून गेली तरी scroll करता, किंवा रात्री phone पाहता.
- ·अभ्यास, काम किंवा गप्पा यामुळे मागे पडतात.
- ·Phone पाहता आला नाही की अस्वस्थ वाटतं किंवा चिडचिड होते.
- ·नुकसान दिसत असूनही वापरत राहता.
यातल्या अनेक गोष्टी खऱ्या असतील आणि महिनोन्महिने असतील, तर ही सवय गांभीर्याने घ्या. Score असलेल्या version साठी free phone addiction quiz करून पाहा.
मोबाईलचं व्यसन का लागतं?
हा कमकुवत स्वभावाचा प्रश्न नाही. अनेक apps तुम्ही वापरत राहावं अशाच पद्धतीने बनवलेली असतात.
- ·कधी मिळेल ते माहीत नसलेलं बक्षीस. Feed मधल्या बहुतेक posts विसरून जाण्यासारख्या असतात, पण मधूनच एखादी अगदी मनासारखी येते. व्यसन लावणाऱ्या app design चा अभ्यास करणारे संशोधक याला intermittent conditioning म्हणतात, आणि slot machine च्या तंत्राशी त्याची तुलना करतात. चांगली post कधी येईल ते माहीत नसणं हेच तुम्हाला swipe करत ठेवतं.
- ·कधीच न संपणारी feed. Endless scrolling आणि autoplay मुळे, थांबायचा विचार येईल अशा नैसर्गिक थांब्यापर्यंत तुम्ही पोहोचतच नाही.
- ·Notifications. प्रत्येक buzz तुम्हाला परत ओढून घेतो. Florida State University च्या एका अभ्यासात notification आलं आणि उत्तर दिलं नाही तरी, call घेण्याइतकंच किंवा text ला उत्तर देण्याइतकंच लक्ष विचलित झालं.
Design ची बाजू आम्ही Scrolling थांबत का नाही? या लेखात सविस्तर सांगितली आहे.
मोबाईलच्या व्यसनाचे परिणाम: संशोधन काय सांगतं
मनःस्थिती आणि झोप. तरुणांवरच्या सगळ्यात मोठ्या review मध्ये 41 अभ्यास, 41,871 मुलं आणि तरुण यांचा data एकत्र केला गेला. Problematic smartphone use चं median प्रमाण 23.3 टक्के होतं, 14.0 ते 31.2 टक्क्यांच्या दरम्यान. ज्यांचा वापर problematic होता त्यांच्यात depression (odds ratio 3.17) आणि anxiety (3.05) ची शक्यता साधारण तिप्पट, stress (1.86) ची शक्यता जास्त, आणि खराब झोपेची शक्यता 2.6 पट होती. एक सावधगिरी: 41 पैकी 38 अभ्यास cross-sectional होते, म्हणजे ते संबंध दाखवतात, phone मुळेच त्रास झाला असं नाही.
रात्री ताबा सुटत असेल, तर झोपण्यापूर्वी mobile या guide मध्ये एक सोपा दिनक्रम आहे.
लक्ष. University of Texas at Austin मध्ये साधारण 800 smartphone users सोबत झालेल्या प्रयोगांमध्ये, ज्यांचा phone दुसऱ्या खोलीत होता त्यांनी विचार करायच्या tasks मध्ये, phone desk वर असलेल्यांपेक्षा स्पष्टपणे जास्त score केला, phone silent असतानाही. संशोधकांचा निष्कर्ष: "the mere presence of one's smartphone reduces available cognitive capacity", म्हणजे phone जवळ असणंच विचार करण्याची क्षमता कमी करतं.
Students चा अभ्यास. Journal of Behavioral Addictions मधल्या 2024 च्या एका meta analysis ने 29 अभ्यास आणि 48,490 लोकांचा data एकत्र केला, आणि problematic smartphone use चा संबंध कमी गुणांशी दिसला. एकूण परिणाम लहान होता (r = -0.11), आणि primary आणि middle school च्या मुलांमध्ये जास्त.
आपल्या महाराष्ट्रातच, 2021 मध्ये Government Medical College, Akola इथल्या 275 MBBS students च्या एका survey मध्ये, 65.8 टक्क्यांनी एका छोट्या screening scale वर व्यसनाच्या range मध्ये score केला, 52 टक्क्यांना insomnia होता, आणि व्यसनाचा score जितका जास्त तितका insomnia गंभीर. हे एक college आणि एक survey आहे, पण चित्र मोठ्या reviews शी जुळतं. परीक्षेच्या काळासाठी अभ्यास करताना mobile पासून दूर कसं राहायचं पाहा.
भारतात मोबाईलचं व्यसन: आकडे
- ·EY नुसार 2024 मध्ये भारतीयांनी रोज साधारण 5 तास phone वर घालवले, एकूण 1.1 trillion तास, आणि त्यातला जवळपास 70 टक्के वेळ social media, gaming आणि videos वर गेला.
- ·सरकारच्या Economic Survey 2025-26 नुसार 85.5 टक्के घरांमध्ये किमान एक smartphone आहे (2025). ASER 2024 चा हवाला देत ते सांगतं की 14 ते 16 वयाच्या 89.1 टक्के ग्रामीण तरुणांच्या घरी smartphone आहे, आणि ज्यांना तो वापरता येतो त्यांच्यापैकी साधारण 75 टक्के तो social media साठी वापरतात.
- ·हाच survey 15 ते 24 वयोगटात social media addiction चं जास्त प्रमाण नोंदवतो, digital addiction मुळे लक्ष विचलित होऊन, झोप अपुरी पडून आणि focus कमी होऊन अभ्यास आणि कामाचं नुकसान होतं असं म्हणतो, आणि भारताकडे अजून देशपातळीवरचा सविस्तर data नाही हे मान्य करतो. त्याच्या सूचनांमध्ये स्वेच्छेने "digital diet" आणि device शिवायचा वेळ आहे.
मदत कधी घ्यायची
Phone मुळे वारंवार झोप, अभ्यास, काम किंवा नाती बिघडत असतील, कमी करायचे अनेक प्रयत्न फसले असतील, किंवा उदास, घाबरल्यासारखं किंवा सावरता येत नाही असं वाटत असेल, तर एखाद्या professional शी बोलायचा विचार करा. Family doctor, counsellor किंवा psychiatrist पासून सुरुवात करणं योग्य.
भारतात Bengaluru मधलं NIMHANS Service for Healthy Use of Technology चालवतं, ज्याला SHUT clinic म्हणतात, BTM Layout मधल्या NIMHANS Centre for Well Being मध्ये. Economic Survey याचं वर्णन जास्त आणि सक्तीच्या technology वापरासाठी विशेष उपचार असं करतो, ज्याचा भर किशोर आणि तरुणांवर आहे. कोणत्याही वेळी मानसिक आरोग्यासाठी मदत हवी असेल तर Tele-MANAS ही सरकारची 24/7 toll free helpline 14416 आहे.
खरंच काय उपयोगी पडतं
इच्छाशक्ती प्रत्येक वेळी app च्या design शी लढते. Setup बदलणं जास्त उपयोगी पडतं.
- ·Notifications एकत्र येतील असं करा. भारतातल्या 237 smartphone users वरच्या एका अभ्यासात, दिवसातून तीन वेळा एकत्र notifications मिळाल्यावर लक्ष कमी विचलित झालं, काम जास्त झालं, stress कमी झाला आणि mood थोडा चांगला राहिला. सगळे notifications बंद केल्यावर लक्षात फायदा झाला नाही, आणि anxiety आणि काहीतरी चुकेल याची भीती वाढली. म्हणून माणसांकडून येणारे calls आणि messages ठेवा, बाकीचे एकत्र करा किंवा बंद करा. iPhone वर notification settings मधलं Scheduled Summary हेच करतं.
- ·Phone bedroom बाहेर ठेवा. रात्री phone दुसऱ्या खोलीत charge करा आणि एक स्वस्त alarm clock ठेवा. अभ्यासाच्या वेळीही असंच: वरच्या Texas प्रयोगांमध्ये दुसरी खोली desk पेक्षा चांगली ठरली. ही आमची सूचना आहे, त्याच निष्कर्षांवर आधारित.
- ·ओढून घेणाऱ्या apps आधी अडथळा जोडा. 2023 च्या एका PNAS अभ्यासात एक pause app होतं, जे निवडलेलं app उघडण्याआधी थोडा थांबा आणि cancel चा पर्याय दाखवतं, आणि सहा आठवड्यांनंतर ती apps उघडणं 57 टक्क्यांनी कमी झालं. Apps home screen वरून काढणं आणि वापरून झाल्यावर log out करणं यानेही अडथळा वाढतो.
- ·Phone सोडू नका, एक तास कमी करा. Ruhr University Bochum च्या 619 लोकांच्या अभ्यासात, ज्यांनी रोज एक तास कमी केला ते चार महिन्यांनंतरही रोज 45 मिनिटं कमी phone वापरत होते, तर आठवडाभर phone सोडणारे 38 मिनिटं कमी, आणि तास कमी करणाऱ्यांचा फायदा जास्त काळ टिकला. आयुष्याबद्दलचं समाधान आणि शारीरिक हालचाल वाढली; depression आणि anxiety कमी झाले.
हा अडथळा phone च्या बाहेर असावा असं वाटत असेल, तर bloc हा तुमच्या fridge साठी एक छोटा magnetic NFC device आहे, सोबत iPhone आणि Android साठी free app: तुम्ही निवडलेली apps schedule नुसार किंवा session मध्ये आपोआप block होतात, आणि लवकर unblock करायचं असेल तर fridge पर्यंत चालत जाऊन phone त्यावर tap करावा लागतो.
Sources
- ·Australian Psychological Society, InPsych, "Problematic mobile phone use: an emerging disorder?", October 2017
- ·Harris and others, "Problematic Mobile Phone and Smartphone Use Scales: A Systematic Review", Frontiers in Psychology, 2020
- ·World Health Organization, "Addictive behaviours: Gaming disorder"
- ·Sohn and others, "Prevalence of problematic smartphone usage and associated mental health outcomes amongst children and young people", BMC Psychiatry, 2019
- ·Montag and others, "Addictive Features of Social Media/Messenger Platforms and Freemium Games against the Background of Psychological and Economic Theories", IJERPH, 2019
- ·ScienceDaily, on Stothart, Mitchum and Yehnert, "The Attentional Cost of Receiving a Cell Phone Notification", July 2015
- ·University of Texas at Austin, on Ward and others, "Brain Drain", June 2017
- ·Paterna and others, "Problematic smartphone use and academic achievement: A systematic review and meta-analysis", Journal of Behavioral Addictions, 2024
- ·Telgote and others, "Smartphone Addiction and its Impact on Insomnia among the Undergraduate Medical Students of a Teaching Hospital of Maharashtra, India", JCDR, 2021
- ·Bloomberg, "Indians Spend a Trillion Hours on Their Phones", March 2025
- ·Government of India, Economic Survey 2025-26, Chapter 11, "Education and Health"
- ·NIMHANS, Service for Healthy Use of Technology
- ·NIMHANS in Media, "Tech deaddiction stories from a clinic in Bengaluru", February 2025
- ·Fitz and others, "Batching smartphone notifications can improve well-being", Computers in Human Behavior, 2019
- ·PNAS, "Directing smartphone use through the self-nudge app one sec", 2023 (abstract)
- ·Medical Xpress, on Brailovskaia and others, Ruhr University Bochum, April 2022
bloc आमचं product आहे. आम्ही ते बनवतो आणि विकतो, म्हणून या article मध्ये bloc बद्दल जे लिहिलं आहे ते बनवणाऱ्याचं मत म्हणून वाचा. बाकी प्रत्येक गोष्टीसोबत तिचा source आहे.
काही चूक दिसली? support@letsbloc.com वर email करा. आम्ही तपासून ती दुरुस्त करू आणि वरची तारीख अपडेट करू.
bloc चे founder. IIT Kharagpur. आधी BharatPe मध्ये senior product analyst. आता हिमाचलमधल्या Bir मधून पूर्ण वेळ bloc वर काम करतात.
bloc चे free tools
नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न
Mobile addiction म्हणजे काय?
Mobile addiction म्हणजे हाताबाहेर गेल्यासारख्या वाटणाऱ्या phone वापराचं सामान्य नाव: तुम्ही ठरवलेल्यापेक्षा जास्त वेळ phone वापरता, कमी करणं अवघड जातं, आणि झोप, अभ्यास, काम किंवा माणसांसोबतचा वेळ बिघडला तरी थांबत नाही. संशोधक याला problematic smartphone use म्हणतात. हे अधिकृत diagnosis नाही, पण यावर भरपूर अभ्यास झाला आहे.
मोबाईलच्या व्यसनाची लक्षणं कोणती?
सामान्य लक्षणं: विचार न करता phone हातात घेणं, ठरवलेल्यापेक्षा खूप जास्त वेळ वापरणं, कमी करण्याचे प्रयत्न फसणं, झोपायची वेळ उलटून गेली तरी scroll करत राहणं, अभ्यास किंवा काम मागे पडणं, आणि phone पाहता आला नाही की अस्वस्थ वाटणं. यातल्या काही गोष्टी महिनोन्महिने बहुतेक दिवस होत असतील, तर हे गांभीर्याने घ्या. Checklist म्हणजे diagnosis नाही.
मोबाईलचं व्यसन कसं सोडवायचं?
इच्छाशक्तीवर विसंबण्यापेक्षा setup बदला. Notifications दिवसातून काही वेळाच एकत्र येतील असं करा, phone bedroom बाहेर आणि अभ्यास करताना नजरेआड ठेवा, ओढून घेणाऱ्या apps आधी एक अडथळा किंवा एक पाऊल जोडा, आणि phone सोडण्याऐवजी रोज साधारण एक तास कमी करा. एका अभ्यासात रोज एक तास कमी करण्याचा फायदा आठवडाभर phone सोडण्यापेक्षा जास्त काळ टिकला.
मोबाईलचं व्यसन हा मानसिक आजार आहे का?
नाही. DSM-5 मध्ये phone किंवा technology च्या problematic वापरासाठी कोणतंही diagnosis नाही. सगळ्यात जवळचं अधिकृत diagnosis म्हणजे WHO च्या ICD-11 मधला gaming disorder, आणि तो फक्त gaming बद्दल आहे. तरीही संशोधन जास्त phone वापराचा संबंध depression, anxiety आणि खराब झोपेशी जोडतं, म्हणून तुमच्या आयुष्यावर किंवा मनावर परिणाम होत असेल तर doctor किंवा counsellor शी बोलणं शहाणपणाचं.
मोबाईलच्या व्यसनाचा students वर काय परिणाम होतो?
2024 च्या एका review मध्ये 29 अभ्यास आणि 48,490 लोक पाहिले गेले, आणि problematic smartphone use चा संबंध कमी गुणांशी दिसला. एकूण संबंध लहान होता, आणि लहान वर्गातल्या मुलांमध्ये जास्त. गमावलेली झोप आणि तुटणारं लक्ष हे त्याचे संभाव्य मार्ग, म्हणून अभ्यास करताना phone दुसऱ्या खोलीत ठेवणं उपयोगी पडतं.
रात्री phone इतका जास्त का वापरला जातो?
रात्री तुम्ही थकलेले असता, दिवसाची कामं संपलेली असतात, आणि कधीच न संपणाऱ्या feed मध्ये थांबायची नैसर्गिक जागाच नसते, त्यामुळे आणखी एक reel नेहमी सोपी वाटते. संशोधन तरुणांमधल्या problematic phone use चा संबंध खराब झोपेशी जोडतं. Phone bedroom बाहेर charge केला, की निर्णय घ्यायची ताकद सगळ्यात कमी असते त्याच वेळी तो निर्णय घ्यावाच लागत नाही.
मुलांचा screen time खरंच कमी करायचा आहे?
घरातल्या phone चा off switch
एकदाच pay करा · संपूर्ण भारतात free delivery · 30 दिवसांची replacement guarantee
bloc order करा, ₹1,699 पासून