Phone काढून घेतला की मूल रडतं, काय करावं?

Screen सुरू होण्याआधीच ठरवा किती वेळ आणि नंतर काय. Autoplay बंद ठेवा, video मध्येच नाही तर संपल्यावर थांबवा, आणि मुलालाच बंद करू द्या. तरी रडलं तर शांत राहा, जवळ राहा, त्याच्या भावनेला नाव द्या, पण रडणं थांबवायला phone परत देऊ नका.

छोट्या मुलाची mobile ची सवय कशी सोडवायची?

आधी phone देऊन शांत करणं आणि phone दाखवून भरवणं बंद करा. त्याऐवजी गाणं, पुस्तक, blocks, थोडं फिरणं किंवा मिठी द्या. Phone शिवाय मूल खूप चिडत असेल, किंवा झोप, जेवण किंवा बोलणं बिघडत असेल, तर मुलांच्या doctor शी बोला.

लहान मुलांचे मोबाईलचे व्यसन कसे सोडवावे: phone घेतल्यावर रडणं, जेवण, सकाळचं YouTube आणि तुमचा phone

Q: लहान मुलांचे मोबाईलचे व्यसन कसे सोडवावे?

Phone शी भांडण्याऐवजी phone ज्या वेळी येतो त्या वेळा सुधारा: जेवण, सकाळ, कंटाळा आणि रडणं. प्रत्येक वेळेसाठी एक स्पष्ट नियम ठेवा, phone ऐवजी एखादा खेळ द्या, आणि मुलासमोर तुमचा phone पण बाजूला ठेवा. रोज एकसारखं केलं तर सहसा ही सवय हळूहळू सैल होते.

Q: मूल mobile पाहिल्याशिवाय जेवत नाही, काय करू?

दिवसातल्या एका जेवणापासून सुरुवात करा. मुलासोबत बसून तुम्हीही जेवा, phone नजरेआड ठेवा, आवडीचा पदार्थ थोडा थोडा द्या, आणि जेवताना गप्पा, गोष्ट किंवा गाणं चालू ठेवा. पहिली काही जेवणं हळू होतील. Indian Academy of Pediatrics सांगतं की खाऊ घालण्यासाठी screen वापरू नये.

Q: मूल सकाळी उठल्या उठल्या YouTube मागतं, काय करावं?

मूल उठेल तेव्हा कोणताही phone किंवा tablet दिसायलाच नको. सगळे phones, तुमचासुद्धा, खोलीबाहेर charge करा आणि TV चा remote दूर ठेवा. सकाळचा एक ठरलेला क्रम ठेवा, जसं toilet, brush, दूध, थोडा खेळ, आणि screen time असेल तर दिवसात नंतरची एक ठरलेली वेळ ठेवा.

लहान मुलांचे मोबाईलचे व्यसन सोडवायचं असेल तर phone शी भांडणं थांबवा आणि phone हातात येतो त्या वेळा सुधारा: तो काढून घेताना, जेवताना, सकाळी उठल्यावर, आणि मूल कंटाळलं किंवा अस्वस्थ असेल तेव्हा. प्रत्येक वेळेसाठी एक स्पष्ट नियम आणि phone ऐवजी एखादा खरा खेळ ठेवा, आणि त्या वेळी तुमचा phone पण नजरेआड ठेवा. Phone साठी रडणं बहुतेक वेळा शिकलेली सवय असते, त्यामुळे शांतपणे, रोज एकसारखं वागून ती सोडवता येते.

हा guide साधारण 2 ते 10 वर्षांच्या मुलांच्या पालकांसाठी आहे. कोणत्या वयात रोज किती screen time ठीक आहे हे पाहायचं असेल तर मुलांचा screen time किती असावा हा लेख वाचा, त्यात IAP च्या मर्यादा आहेत. इथे गोष्ट रोजच्या आयुष्याची आहे: भांडण न होता तिथपर्यंत कसं पोहोचायचं.

30 seconds मध्ये

·Screen सुरू होण्याआधीच ठरवा: किती वेळ, आणि नंतर काय. Video संपल्यावर थांबवा, मध्येच नाही.
·रडणाऱ्या मुलाला शांत करायला किंवा भरवायला phone देऊ नका. या दोन्ही सवयी भारतात सर्रास आहेत, आणि नंतर phone सोडवणं कठीण होतं ते यांच्यामुळेच.
·सकाळी कोणताही phone दिसायला नको. सगळे phones खोलीबाहेर charge होऊ दे, तुमचासुद्धा.
·तुमचा phone हाच आदर्श आहे. मुलं तुम्हाला जे करताना पाहतात तेच करतात.
·Phone ऐवजी काहीतरी द्या. Phone काढून घेऊन रिकामी वेळ सोडली की रडणं सुरू होतं.

Phone घेतला की मूल का रडतं?

कारण phone हाच मुलाचा शांत होण्याचा मार्ग झाला आहे, आणि तो video च्या मध्येच काढून घेतला. या दोन्ही गोष्टी बदलता येतात.

JAMA Pediatrics मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या University of Michigan च्या एका study ने 3 ते 5 वर्षांच्या 422 मुलांचा आणि त्यांच्या पालकांचा सहा महिने अभ्यास केला. ज्या मुलांना वारंवार phone किंवा tablet देऊन शांत केलं जायचं, त्यांच्यात पटकन mood बदलणं आणि विचार न करता काहीतरी करून टाकणं जास्त दिसलं. संशोधक Dr Jenny Radesky यांच्या मते, phone सारखी लक्ष वळवणारी गोष्ट मुलाला कोणतंही कौशल्य शिकवत नाही. रडणं थांबतं, पण screen शिवाय शांत व्हायला मूल शिकत नाही.

Michigan Medicine च्या लेखाचा screenshot: 3 ते 5 वर्षांच्या मुलांना वारंवार phone किंवा tablet देऊन शांत करण्याचा संबंध जास्त भावनिक अस्वस्थतेशी आढळला

स्रोत: Michigan Medicine, December 2022

JAMA Pediatrics मधल्या 315 लहान मुलांच्या आणखी एका study नुसार, 3.5 वर्षांच्या वयात जास्त tablet वापर 4.5 व्या वर्षी जास्त राग आणि चिडचिडीशी जोडलेला होता, आणि 4.5 व्या वर्षीचा जास्त राग 5.5 व्या वर्षी जास्त tablet वापराशी. Report मध्ये याला एक संभाव्य चक्र म्हटलं आहे. या studies संबंध दाखवतात, screen मुळेच राग येतो असं सिद्ध करत नाहीत, पण हा pattern अनेक पालकांना ओळखीचा वाटेल.

आपल्या घरांमध्ये phone बहुतेक वेळा शांत करण्याचंच साधन असतं. ग्रामीण हरियाणातल्या 2 ते 4 वर्षांच्या 282 मुलांवर AIIMS Delhi ने केलेल्या, Indian Journal of Medical Research मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या study मध्ये 46 टक्के वेळा पालकांनी मुलाला शांत करायला, 28 टक्के वेळा गुंतवून ठेवायला आणि 10 टक्के वेळा भरवायला screen दिला. जवळपास निम्मी मुलं WHO च्या रोज 1 तासाच्या मर्यादेच्या वर होती.

AIIMS Delhi च्या study वरील Outlook India च्या report चा screenshot: पालकांनी मुलांना शांत करण्यासाठी (46%), गुंतवून ठेवण्यासाठी (28%) किंवा जेवू घालण्यासाठी (10%) screen दिली

स्रोत: Outlook India, April 2026

रडारड न होता phone कसा घ्यायचा?

Screen time कधी संपणार हे आधीच ठरलेलं ठेवा, आणि मुलाला त्यावर थोडं नियंत्रण द्या. या पायऱ्या Common Sense Media च्या सल्ल्यावर आधारित आहेत:

·सुरू करण्याआधी ठरवा. "दोन videos, मग park ला जाऊ." हे screen सुरू होण्याआधी सांगा, बंद करताना नाही.
·Autoplay बंद करा. एकामागून एक चालणाऱ्या videos मध्ये थांबायला जागाच नसते. Videos एकत्र निवडा आणि ते संपू द्या.
·थोडं आधी सांगा. "हा शेवटचा video" किंवा 2 मिनिटं आधीची सूचना अनेक मुलांना उपयोगी पडते. काही मुलं सूचना न देताच जास्त सहज ऐकतात, तुमचं मूल तुम्हाला माहीत आहे.
·मुलाला बंद करायला शिकवा आणि त्यालाच करू द्या. स्वतः button दाबलं की निर्णय आपलाही आहे असं त्याला वाटतं.
·लगेच पुढच्या गोष्टीकडे वळा. Screen बंद झाल्यावर लगेच काहीतरी असू दे: जेवण, अंघोळ, खेळ, बाहेर जाणं. रिकाम्या वेळेतच रडणं सुरू होतं.
·नीट बंद केलं तर कौतुक करा.

तरी रडलं तर शांत राहा आणि जवळ राहा. भावनेला नाव द्या ("video संपला म्हणून राग आलाय ना"), आवाज हळू ठेवा, वाद घालू नका. Dr Radesky सुचवतात की ती ऊर्जा हालचालीत वळवा, जसं उड्या मारणं, मिठी किंवा उशी दाबणं, आणि शांत व्हायच्या पद्धती मूल शांत असताना शिकवा. फक्त एक गोष्ट करू नका: रडणं थांबवायला phone परत देऊ नका, नाहीतर रडलं की phone मिळतो हे मूल शिकतं.

मूल mobile पाहिल्याशिवाय जेवत नाही, काय करू?

जेवण हळूहळू screen पासून वेगळं करा, आणि phone च्या जागी तुम्ही स्वतः मुलासोबत बसा. यासाठी संयम लागतो, पण ही आपल्या घरांमधली सगळ्यात सामान्य सवय आहे, तुम्ही एकटे नाही.

Bengaluru मधल्या तीन hospitals मध्ये 1 ते 3 वर्षांच्या 109 मुलांवर झालेल्या, Indian Pediatrics मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या survey मध्ये 73 टक्के पालक मुलाला भरवण्यासाठी screen वापरत होते. AIIMS Delhi च्या study मध्ये जेवताना phone देणं हे जास्त screen time शी सगळ्यात जास्त जोडलेल्या दोन गोष्टींपैकी एक होतं, आणि संशोधकांनी सल्ला दिला की जेवताना आणि झोपण्याआधी phone किंवा TV टाळा. Indian Academy of Pediatrics (IAP) पण सांगतं की भरवणं सोपं करण्यासाठी screen वापरू नये, आणि 2 ते 5 वर्षांच्या मुलांच्या जेवणाच्या वेळी screen बंद ठेवावा.

हा बदल हळूहळू असा करा:

·दिवसातल्या एका जेवणापासून सुरुवात करा, ज्यात सगळ्यात कमी घाई असते.
·मुलासोबत बसून तुम्हीही जेवा. समोर आई किंवा बाबा असले की जेवणच वेगळं होतं.
·जेवण मजेशीर करा. पदार्थाबद्दल गप्पा मारा, गोष्ट सांगा, "हे कोणत्या रंगाचं आहे" खेळा, गाणं म्हणा.
·आवडीचा पदार्थ थोडा थोडा द्या सवय बदलेपर्यंत. त्याच आठवड्यात किती खाल्लं यावरून भांडण नको.
·Phone नजरेआड ठेवा, फक्त पालथा ठेवणं पुरेसं नाही.
·पहिला आठवडा हळू आणि थोडा गोंधळाचा असेल, चिकाटी ठेवा. मग पुढचं जेवण जोडा.

मुलाचं वजन कमी होत असेल, अनेक दिवस खूप कमी खात असेल, किंवा काही आजार असेल, तर जेवणाचा routine बदलण्याआधी मुलांच्या doctor ना विचारा.

मूल सकाळी उठल्या उठल्या YouTube मागतं, काय करावं?

आठवण करून देणारी गोष्टच दूर करा. डोळे उघडल्यावर phone किंवा tablet दिसलाच नाही, तर मागणी पण हळूहळू कमी होते.

·सगळे phones खोलीबाहेर charge करा, तुमचासुद्धा.
·सकाळी TV लागत असेल तर remote दूर ठेवा.
·सकाळचा एक ठरलेला क्रम ठेवा: toilet, brush, दूध, थोडा खेळ, तयार होणं. रोज तोच क्रम.
·Screen time असेल तर त्याची एक ठरलेली वेळ ठेवा, दिवसात नंतर, जी मुलाला माहीत असेल ("शाळेतून आल्यावर खाऊ झाल्यानंतर"). स्पष्ट "नंतर" मान्य करणं "नाही" पेक्षा सोपं असतं.

IAP कुटुंबांना असंही सांगतं की एक digital fasting ची वेळ ठरवा जेव्हा घरात कोणीच device वापरत नाही, आणि ती वेळ एकमेकांना द्या. बऱ्याच घरांसाठी दिवसाचा पहिला तास हीच सगळ्यात सोपी सुरुवात असते.

माझा स्वतःचा phone वापर महत्त्वाचा आहे का?

हो, खूप. तुम्ही काय सांगता त्यापेक्षा तुम्ही काय करता ते पाहून मुलं जास्त शिकतात.

Pediatric Research मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या, 5 वर्षांखालची मुलं असलेल्या 172 कुटुंबांच्या study मध्ये दिसलं की जवळजवळ प्रत्येक कुटुंबात phone किंवा दुसरं device पालक आणि मुलाच्या वेळेच्या मध्ये येत होतं, आणि हे "technoference" आणि मुलांचा हट्ट व राग कालांतराने एकमेकांना वाढवत होते. IAP पालकांना सांगतं की आदर्श बना आणि कुटुंबाचा media plan ठरवा. तरीही AIIMS Delhi च्या study मध्ये आदर्श म्हणून स्वतःचा screen time कमी केला असं फक्त 1.3 टक्के पालकांनी सांगितलं.

जेवणाच्या टेबलवर बाबा Instagram वर असतील, तर मुलाने YouTube सोडावं ही अपेक्षा कठीण आहे. तुमचंच scrolling मोठी अडचण असेल तर scrolling का थांबत नाही हा लेख ती ओढ का असते आणि काय मदत करतं ते सांगतो.

Phone ऐवजी मुलाला काय द्यावं?

मुलाला आवडेल असं काहीतरी, आणि पहिले काही आठवडे तुम्ही जवळ असा. IAP लहान मुलांसाठी शारीरिक खेळ, गोष्टी, संगीत आणि नाच सुचवतं, आणि कंटाळा घालवण्यासाठी screen वापरू नये असं सांगतं.

वेळ	Phone ऐवजी
तुम्ही स्वयंपाक करत असताना	कणकेचा छोटा गोळा, वाजवायला steel ची भांडी, भाज्या वेगळ्या करणं, स्वयंपाकघरातल्या टेबलवर crayons
शाळेनंतर	Park, cycle, blocks, घरी एखादा मित्र
Clinic किंवा hotel मध्ये वाट पाहताना	छोट्या bag मध्ये चित्रांचं पुस्तक, stickers, वही; "मी काहीतरी पाहतोय" हा खेळ
घरी कंटाळा आला की	मूल खरंच करू शकेल अशी छोटी कामं: झाडांना पाणी, टॉवेलच्या घड्या, ताटं मांडणं
झोपण्याआधी	अंघोळ, गोष्ट, अंगाई, मंद उजेड

कंटाळा म्हणजे emergency नाही. दहा मिनिटं थोडं कंटाळलेलं मूल बहुतेक वेळा स्वतःच काहीतरी शोधून काढतं, आणि हे शिकण्यासारखं कौशल्य आहे.

Phone साठी रडणं किती दिवसांत थांबतं?

ठरलेले दिवस नाहीत, आणि दिवस मोजून सांगणारी कोणतीही study आम्हाला सापडली नाही. सहसा उपयोगी पडतं ते म्हणजे दर वेळी एकसारखं वागणं: तोच नियम, तेच शांत उत्तर, नंतर तोच खेळ. नवा नियम मुलं सुरुवातीलाच जास्त तपासून पाहतात, त्यामुळे पहिले काही दिवस बहुतेक वेळा सगळ्यात जड जातात. तुमच्या थकव्यानुसार नियम बदलला, तर ही तपासणी लांबते.

Parental controls लावावेत का?

मोठ्या मुलांसाठी ते मदत करू शकतात: Android वर Google Family Link आणि iPhone वर Family Sharing सोबत Screen Time ने app limits आणि bedtime लावता येतात. पण 2 ते 10 वर्षांच्या मुलासाठी या page वरच्या सवयी कोणत्याही setting पेक्षा जास्त महत्त्वाच्या आहेत, आणि IAP सांगतं की 10 वर्षांपर्यंत मुलाचा स्वतःचा phone किंवा tablet असूच नये; device आई किंवा बाबांपैकी एकाचा असावा.

यात bloc कुठे येतो

bloc parental lock नाही, आणि लहान मूल bloc app वापरणार नाही. इथे त्याचं काम मोठ्यांचा भाग आहे: तुमचा स्वतःचा phone, आणि दर संध्याकाळी घरच्या TV वर किंवा सगळे वापरतात त्या phone वर लागणारं YouTube.

bloc हा fridge वर लावायचा छोटा magnetic NFC device आहे, iPhone आणि Android साठी free app सोबत, ₹1,699, एकदाच pay करा. तुमची संध्याकाळ खाऊन टाकणारी apps निवडा, जसं Instagram किंवा YouTube, आणि ती आपोआप block होतात: तुम्ही ठरवलेल्या schedule नुसार (जसं जेवणापासून झोपेपर्यंत) किंवा app मध्ये सुरू केलेल्या session ने. Calls चालू राहतात. Block झालेलं app लवकर उघडायचं असेल तर fridge पर्यंत चालत जा आणि phone bloc वर tap करा. Tap फक्त unblock करतो, आणि ही चक्कर पूर्ण घराला दिसेल अशा ठिकाणी होते.

त्यामुळे मुलासाठी ठरवलेले नियम पाळणं सोपं होतं, कारण ते तुमचेही नियम होतात. एका bloc ला अनेक phones जोडता येतात, त्यामुळे आई आणि बाबा दोघंही एकच bloc वापरू शकतात. bloc कसा काम करतो ते पाहा.

कधी काळजी करावी आणि doctor ना दाखवावं?

Phone शिवाय मूल खूप चिडत किंवा मारत असेल, जेवण, झोप किंवा बोलणं बिघडलेलं वाटत असेल, किंवा सतत प्रयत्न करूनही सवय कमी होत नसेल, तर मुलांच्या doctor शी बोला. IAP मुलांच्या doctors ना सांगतं की 5 वर्षांवरच्या मुलांमध्ये media addiction ची तपासणी करा आणि गरज असेल तर mental health तज्ज्ञांकडे पाठवा. Bengaluru मध्ये NIMHANS चं SHUT clinic (Service for Healthy Use of Technology) technology च्या अतिवापरावर काम करतं आणि मोठ्यांसोबत मुलांनाही पाहतं.

थोडक्यात

Screen time कधी संपणार हे सुरू होण्याआधीच ठरवा. शांत करायला किंवा भरवायला phone देऊ नका. सकाळी phones नजरेआड ठेवा. मुलासमोर तुमचा phone बाजूला ठेवा. रिकामी वेळ खेळाने भरा. मग रोज एकसारखं वागत राहा.